موقعیت جغرافیایی استان همدان

استان همدان با مساحتی حدود ۲۰ هزار و ۱۷۲ کیلومتر مربع، جزو استان های غربی کشور محسوب می شود. این استان از شمال با استان‌های زنجان و قزوین، از جنوب با استان لرستان، از شرق با استان مرکزی و از غرب با استان‌های کردستان و کرمانشاه همسایه است. مرکز استان همدان، شهر همدان است و شهرهای مهم آن عبارتند از: اسدآباد، بهار، تویسرکان، رزن، کبودرآهنگ، ملایر و نهاوند.
 


استان همدان از جمله استان‌های كوهستانی، مرتفع، سرد و بادخیز غرب كشور محسوب می شود. ناهمواري ها در استان همدان به صورت اشکال مختلف پدیده آمده است که یکی از مهم ترین عوامل این تغيير شكل ناهمواري ها، وجود آبهاي روان در استان است، به طوری که این آب ها در برخي مناطق، باتخريب ارتفاعات وانباشتن مواد درچاله ها، سبب كاهش ارتفاع كوه ها، پيدايش دشت ها و دره های متعددي شده اند. در برخي مناطق نيز،شدت عمل آب هاي روان به اندازه اي بوده كه شكل ناهمواري ها را معكوس كرده است، به طوری که ، كوه به دره تبديل شده يا دره ي عميق دوره هاي گذشته، اكنون به صورت كوه در آمده است.
کوه الوندارتفاعات استان همدان، بیشتر در جهت شمال غربيـ جنوب شرقي و در شمال، مرکز و جنوب قرار گرفته اند و هر يك از اين ارتفاعات، شامل بخشي از كوههاي مختلف ايران است.
۱- ارتفاعات شمالي: در قسمت شمال غربي كوه هاي مركزي ايران قراردارند و مرز بين استان همدان واستان قزوين است. جنس كوه هاي این بخش، از سنگ هاي آذرين بيروني وسنگ هاي آهكي تشکیل شده اند.
۲- ارتفاعات مياني: شامل سلسله کوه های الوند است كه به موازات ارتفاعات شمالي، از مرزهاي غربي استان شروع شده وتا حوالي شهر ازندريان در نزديكي جاده ي همدان ـ ملاير ادامه دارد. قله ي الوند با ارتفاع ۳۵۷۴ متر از سطح دريا دراين سلسله کوه قراردارد. جنس اين كوه ها از سنگ هاي آذرين دروني یعنی گرانيت است. غار معروف به علیصدر، در ۷۵ كيلومتري شمال غربي همدان دراين تشكيلات به وجود آمده است.
۳- ارتفاعات جنوبي: اين ارتفاعات كه به كوه هاي گرو معروف اند مانند ارتفاعات شمالي ومياني استان، جهت شمال غربي ـ جنوب شرقي دارند وبخشي از كوه زاگرس محسوب مي شوند . اين كوه ها به صورت ديواره اي بين استان هاي همدان ولرستان كشيده  کرکسشده اند وجنس آنها، از سنگ هاي آهكي است.مرتفع ترين قله ي اين كوه به نام كوه ورخاش به ارتفاع ۳۶۳۹ متر،حد فاصل استان هاي همدان و لرستان است.
به طور کلی؛ كوه‌هاي استان همدان در تقسيم‌بندي كوه‌هاي ايران جزو  رشته‌كوه‌هاي غربي و مركزي كشور است كه جهت آنها مانند كوه‌هاي مركزي از شمال‌غرب به جنوب‌شرق است و بيشتر ايام سال پوشیده از برف بوده و به همين علت, سرچشمه‌ي رودخانه‌ها و چشمه‌سارهاي فراوان است. از مهم‌ترين کوه استان می توان به كوه الوند در شهر همدان اشاره کرد. این کوه به عنوان بزرگ‌ترين پديده‌ي خارايي از دوران چهارم زمين‌شناسي محسوب می شود که بر اثر نفوذ توده‌هاي آذرين در دوره های پيش به وجود آمده است. اين رشته‌كوه که جزو پیشکوه های داخلی زاگرس است در شمال‌غرب به كوه خدابنده‌لو سنندج و كوه چهل‌چشمه كردستان و از جنوب شرق به ارتفاعات راسوند و كوه وفس اراك متصل می شود. جنس ارتفاعات الوند گرانیتی بوده و دارای کوه های صخره ای و سنگی است. سنگ های کشتی، سنگ های سنگ ضربدار، ارسباران، شيب منفي قله كلاغ لان، كلاهك قله، سنگ پاندوله، كلاهك كلاغ دروازه تخت نادر از جمله کوه های سنگی الوند هستند.
۴- كوه هاي پراكنده: در حد فاصل ارتفاعات شمالي، مياني و جنوب شرقی استان، كوه هايي به طور پراكنده واقع اند كه از جمله ي آنها مي توان قلي آباد و قره داغ را در شهرستان كبودرآهنگ، کوه سرده و کوه گرمه را نام برد.
همچنین از ديگر ارتفاعات استان می توان به: چنگ الماس در شمال دهستان مهربان، لشكر در؛ در شرق ملاير، كوه سفيد در جنوب غرب ملاير، گرين یا گرو در جنوب نهاوند، قره‌داغ در شمال كبودرآهنگ، آلمابلاغ در حد فاصل اسدآباد و بهار،
كمر زرد در شمال نهاوند، كوه وفس در شرق همدان، گليان در جنوب تويسركان، خان گرمز در غرب تويسركان، يزدجرد در شمال نهاوند، سلسله کوه های خرقان بين دشت‌هاي رزن و بويين‌زهرا، کوه كركس، قزل ارسلان اشاره کرد.
یکی دیگر از ناهمواری های استان وجود دشت ها در این منطقه است، این دشت ها از نظر نحوه ي پيدايش به دودسته؛ دشت های تراکمی و دشت های فرسایشی یا دشت های کاوشی تقسيم مي شوند. دشت هاي تراكمي در اثر انباشت آبرفت ها در مناطق پست به وجود آمده اند و دشت هاي فرسايشي نیز در اثر تخريب وجابه جايي مواد سازنده ي ارتفاعات ايجاد شده اند. در این استان و در کوهستان الوند، دشت های کوچکی وجود دارد، كه سطح آنها از چمن زار پوشيده شده  و چشمه هاي زيادي در آنها جاري است و با توجه به اينكه از سطوح مسطحي برخوردارند، به صورت محل استراحت و اطراق كوهنوردان در آمده اند. مهم ترين اين دشت های کوچک عبارتند از: ميدان ميثاق، تخت نادر، چمن شاه نظر و تخت رستم.
سومین ناهمواری موجود در استان همدان وجود دره های سرسبز در این منطقه است. از آن جمله: دره حيدره، دره ديوين یا ديو يجين، دره شهرستانه، دره سركان، دره فاران، دره آرتيمان، دره گزندر و سرابيو  و دره دارستان هستند.

آب وهواي استان همدان، تحت تاثير عرض جغرافيايي، ارتفاع، مكان، امتداد كوه ها و فاصله از درياست. جابه جايي توده هاي هوا در تعيين نوع آب وهواي هرمنطقه نقش مهمي دارد. توده هاي هوايي كه استان را تحت تاثير قرار مي دهند عبارتند از:

  • توده هاي شمالي: اين توده هوا در ماه هاي سرد سال از عرض هاي شمالي كشور حركت مي كند، هواي استان را تحت تاثير قرار ميدهد وسبب كاهش دما وبارندگي بيشتر به صورت برف است.
  • توده هاي جنوبي : اين توده هوا در ماه هاي گرم سال از عرض هاي جنوبي كشور ومنطقه حركت مي كند.استان را تحت تاثير قرارميدهد و موجب افزايش دما وكاهش يا قطع بارندگي مي شود.
  • توده هاي غربي: اين توده ها در ماه هاي مرطوب به سال یعنی از آبان تا خرداد، از غرب، جنوب غرب وشمال غرب وارد كشور شده وموجب افزايش نسبي دما وبارندگي در سطح استان مي شود.

به طور كلي آب وهواي استان در نتيجه وجود كوه هاي مرتفع ، رودخانه ها وچشمه سارهاي فراوان وپرآب وپستي وبلندي هاي زياد، متغير است. بدين ترتيب كه هواي دره هاي شمالي كوه الوند، سرد وهواي دره هاي بخش مركزي ملايم است. زمستان هاي اين استان سرد، پربرف وباران وتابستانهاي آن معتدل است. چشمه های موجود در استان شامل: حوض نبي، چشمه تخت نادر، چشمه كلاغ لان، چشمه قاضي، چشمه ملك، هفت چشمه، چشمه خسرو، چشمه بهشت آب، چشمه افعي و چشمه آب مرواريد هستند.
همچنین رودخانه‌هاي استان همدان که از چشمه‌سارها و کوه های استان تغذيه مي‌شوند، معمولا در فصل تابستان با افزايش دماي هوا، به جز رود گاماسياب و سيمينه‌رود بقيه‌ي رودها، خشك و يا به پايين‌ترين حد آب‌دهي مي‌رسند. مهم‌ترين رودهاي استان همدان عبارتند از: رود قره‌چاي یا سياه‌رود، رود قره‌سو، رود تلوار، رود سيمينه‌رود، رود خاكو، رود دره مرادبيگ، رود عباس‌آباد، رود گردنه‌ي اسدآباد، رود همه‌كسي، ابوك، ارزانفود و فرجين. 



۱۳۹۱/۳/۲۲ بازگشتبازگشت